Thông tin sách gốc
Tác phẩm: Đường Bác Hồ đi cứu nước
Tác giả:
Nhà xuất bản: Thanh Niên
Năm tác phẩm ra đời: 1975
Số trang: 365 trang (in trên khổ giấy A5)

Thông tin ebook
Đội ngũ đánh máy: Như
Hảo, alpah8x, kzak27,silence00,tulipviet,hhongxuan.

Đội ngũ soát lỗi chính
tả: dtpmai189,suongdem,hhongxuan,teddy_M,Lannua2003, ngankh
Thể loại: Văn học Sử
Ngày hoàn thành: 17/10/2015
Người chế bản: Zhiqiang
Nguồn sách gốc: dangtuanpr
Ebook này được thực hiện theo dự án “SỐ HÓA 1000 QUYỂN
SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG BÓNG” của diễn đàn TVE4U.ORG
Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com

Mục lục
Lời tựa
ĐƯỜNG BÁC HỒ ĐI CỨU NƯỚC ​
Hồ Chủ tịch hình ảnh dân tộc
Làm bất cứ việc gì để sống và để đi ​
Bản yêu sách của nhân dân Việt Nam ​
Sống, làm việc gian khổ để học tập và hoạt động ​
Trong ngõ hẻm Công Poanh
Ở Đại hội Tua
Lời phát biểu tại đại hội Tua
Gặp “con cáo già” thuộc địa
Đến Tổ quốc xã hội chủ nghĩa đầu tiên
Sáng lập Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí Hội
Trở về Tổ quốc cách mạng
LỜI KÊU GỌI [8]
"Vụ án" ở Hương Cảng
Trở lại đất nước Xô viết.
Trên đường về nước qua Trung Quốc.
Từ Vân Nam – Tĩnh Tây về Pắc Bó
Bị Quốc dân đảng Trung Quốc bắt
Về Tân Trào
Một thời đại mới của dân tộc

Lời tựa
Đường Bác Hồ đi cứu nước là một tập hợp các câu chuyện
về con đường Bác Hồ đi cứu nước từ khi rời bến cảng nhà
rồng cho đến lúc Bác về với cây đa Tân Trào. Đến với cuốn
sách bạn sẽ thấy những ngày gian khổ của Bác và các đồng
chí của mình khi tìm lối thoát cho dân tộc khỏi bị áp bức. Các
câu chuyện được trình bày dung dị nhưng toát lên được tinh
thần của vị cha già dân tộc.
Một cuốn sách lịch sử nhưng không hề khô khan, bạn sẽ phải
phì cười khi biết Bác và các đồng đội của mình tìm được một
chỗ ẩn náu lý tưởng trong màn sương nhưng đến khi sương
tan mới biết mình đang ở giữa cánh đồng lớn. Và còn rất
nhiều những cậu chuyện khác không kém phần thú vị khác
chờ đón bạn khám phá.

ĐƯỜNG BÁC HỒ ĐI CỨU NƯỚC ​

“Dân tộc ta, nhân dân ta, non sông đất nước ta đã sinh ra Hồ
Chủ tịch, người anh hùng dân tộc vĩ đại, và chính Người đã
làm rạng rỡ dân tộc ta, nhân dân ta và non sông đất nước
ta”.
Trích: “Điếu văn của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao
động Việt Nam do đồng chí Lê Duẩn Bí thư thứ nhất, đọc tại
lễ truy điệu trọng thể Hồ Chủ tịch”.

Hồ Chủ tịch hình ảnh dân tộc
“Bình sinh Hồ Chủ tịch là người rất giản dị, lão thực, vĩ nhân
thật vĩ nhân bao giờ cũng giản dị lão thực. Đã cầu kỳ là thiếu
bản lĩnh, cố làm trò để đánh lừa thiên hạ và hậu thế. Vua
Nghiêu, vua Thuấn, Chúa Giê-du là những người giản dị, lão
thực. Ông Lê-nin, ông Tôn Văn, thánh Găng-đi cũng là người
giản dị lão thực. Bậc đại khoa hoặc đại văn hào cũng vậy.
Trái lại Hít-le là một kẻ gian hung. Còn bên cạnh Hít-le, Mútxô-li-ni chỉ là một thằng hề.
Xem một đôi bức ảnh Hồ Chủ tịch, có người nói mắt Người có
hai con ngươi, và tin rằng vì chỗ đó, Người là một ông thánh.
Làm gì có chuyện hoang đường như thế! Mắt Hồ Chủ tịch
cũng như mắt mọi người sáng hơn mắt mọi người nhiều lắm
đã đành, nhưng sáng hơn vì Người biết nhìn, nên nhìn thấy
những cái mọi người không nhìn thấy; hiện tại, tương lai, cái
nhỏ, cái to.
Hồ Chủ tịch là người Việt Nam, Việt Nam hơn Việt Nam nào
hết. Ngót ba mươi năm bôn tẩu bốn phương trời, Người vẫn
giữ thuần túy, phong độ, ngôn ngữ, tính tình của người Việt
Nam. Ngôn ngữ của Người phong phú, ý vị như ngôn ngữ
người dân quê Việt Nam; Người khéo dùng tục ngữ, hay nói
ví, thường có lối châm biếm kín đáo và thú vị. Làm thơ,

Người thích lối ca dao, vì ca dao là Việt Nam cũng như núi
Tràng Sơn, hồ Hoàn Kiếm hay Đồng Tháp Mười vậy. Mấy
mươi năm xa cách quê hương, Người không quên mùi vị
những thức ăn đặc biệt Việt Nam như cà muối, dưa chua,
tương ớt, và ngày thường bây giờ, Người vẫn ưa thích những
thứ ấy. Ngay sau khi về nước, gặp Tết, Người không quên
mừng tuổi đồng bào hàng xóm và quà bánh cho trẻ em, tuy
chỉ có mấy đồng xu nhưng cũng bọc giấy hồng đơn cẩn thận,
tiêm tất. Bình sinh như thế, đứng địa vị Chủ tịch chính phủ
kháng chiến kêu gọi quốc dân, Người dùng những lời nói
thống thiết đi sâu vào tâm hồn Việt Nam: “Nhiễu điều phủ
lấy giá gương, người trong một nước thì thương nhau cùng”.
Lối ăn ở của Hồ Chủ tịch giản dị như thế nào, chúng ta đã
từng biết. Lúc ở chiến khu, Người sống chung với anh em
trong một cơ quan, làm việc, học tập, ăn ở, sinh hoạt nhất
nhất như anh em. Có những lúc vì gạo thiếu hay khí hậu
nặng, cần ăn ít một chút Người cũng vui vẻ chịu đựng cùng
anh em. Kể ra Người có chỗ được biệt đãi: Đó là bát nước
cơm mà anh Lộc, đồng chí cấp dưỡng lành nghề và thân mến
của chúng tôi lúc ấy, bao giờ cũng để dành riêng cho Người
từ biên giới Cao Bằng cho đến Tân Trào, trước khi về Hà Nội.
Ở Hà Nội Chủ tịch Chính phủ có phòng làm việc, phòng tiếp
khách, nhiều khi chủ tọa những bữa tiệc long trọng, nhưng
bình thường ngày hai bữa, Chủ tịch chính phủ cùng nhân
viên đều ăn chung. Nhiều lần, vì đến quá trễ, thức ăn không
còn gì Hồ Chủ tịch vẫn vui cười ăn đủ mấy bát cơm thường
lệ.
Người vẫn thích đi bộ, tắm sông, hút thuốc lá và thỉnh
thoảng uống một ly rượu thuốc trong bữa cơm. Trước đây,
Người đi bộ một ngày 50 cây số là thường và có thể đi như
thế ngày nọ qua ngày kia. Lúc ở Côn Minh, sáng nào Người
cũng đi bộ một vòng quanh thành phố. Ở Liễu Châu, mùa
đông, một hôm tướng Trương Phát Khuê đi ngựa dạo buổi
sớm gặp Người tắm trên sông, Trương tướng quân lấy làm lạ
một người ở phương Nam Á Châu chịu rét giỏi đến thế. Ở
Cao Bằng, có lúc cơ quan đóng tại một cái suối lớn vừa ở
trong hang đá chảy ra, nước trong xanh biếc dưới bóng mát

của rừng cây; Hồ Chủ tịch suốt ngày làm việc ở đó với cái
bàn máy đánh chữ “Hét mét” luôn luôn đi theo Người từ năm
1938 đến khi về Hà Nội.
Ở rừng, Hồ Chủ tịch chủ trương tránh ăn no, không ngủ trưa
và hoạt động thân thể, buổi sáng thể dục, buổi chiều làm
vườn, lúc cần đi vác củi cho đồng bào. Suốt trong thời gian ở
thượng du Bắc Bộ, trước cuộc khởi nghĩa, nhiều ngày Người
luôn tay nắn hòn đá bầu dục, cốt để luyện gân tay và hoạt
động cơ thể. Người ít ưa dùng thuốc, chỉ có lúc nào sức cơ
thể chống không nổi bệnh mới dùng. Ở Hà Nội, bác sĩ Tùng,
bác sĩ Cẩn chuyên lo sức khỏe của Người nhưng không mấy
khi Người phiền đến. Ở Pháp, anh em buộc bác sĩ Cưu ở bên
cạnh Người nhưng rồi bác sĩ làm việc văn phòng nhiều hơn
thầy thuốc. Sinh hoạt chiến khu thường cực lắm, có lần suốt
mấy tháng mùa mưa Hồ Chủ tịch ở trong một cái hang chật
hẹp ẩm thấp, ban đêm sâu bọ ở ngoài tràn vào. Lúc ấy vì cơ
sở quần chúng kém, nên phải ẩn nấp trong hang cùng, và
cũng vì cơ sở quần chúng kém, nên dẫu ẩn nấp trong hang
cùng mà cũng không yên, thường vẫn phải chạy “cảnh báo”.
Hễ có “cảnh báo” là phải mang hết đồ đạc chạy lánh đến một
chỗ an toàn hơn. Lúc ấy Hồ Chủ tịch yếu, nhưng bất kỳ đêm
ngày, hễ có tin địch là mấy phút sau Người đã sẵn sang
trước anh em, tay xách bàn máy đánh chữ.
Lúc đến Pháp, ngay hôm gặp đầu tiên, lối ăn ở giản dị của
Hồ Chủ tịch làm cho kiều bào rất cảm động. Hôm ấy, tại Bia-rít, đại biểu kiều bào đến thăm Người, hồi hộp và sung
sướng. Khách đông phòng khách không đủ ghế ngồi, giản dị
Hồ Chủ tịch ngồi xuống sàn và mời mọi người ngồi thế nói
chuyện. Đây không phải vị Chủ tịch chính phủ, đây là cha già
của dân tộc ân cần và thân mật hỏi thăm đàn con bao năm
lưu lạc ở quê người.
Hồ Chủ tịch, người giản dị ấy, cũng là người lịch sự một cách
thanh tao cao quí và mọi người ngoại quốc có dịp tiếp
chuyện Người đều ca ngợi cái phong độ thanh tao cao quí mà
họ cho là đặc sắc của phương Đông. Ở chiến khu, trong cơ
quan, Hồ Chủ tịch thường mặc một bộ đồ xanh, chân đi đất;

về Hà Nội, Người mặc một bộ đồ kaki, chân đi giầy vải.
Nhưng sang Pháp thì Người mang giầy da và mặc một bộ đồ
nỉ, cổ đứng. Ở Ba-lê có ngày Hồ Chủ tịch tiếp luôn ba bữa
cơm khách, bữa sáng với bạn thân, bữa trưa với khách
thường, bữa tối với khách đặc biệt, mỗi bữa có khi kéo dài
ba tiếng đồng hồ, nhưng Hồ Chủ tịch thủy chung vẫn ân cần
niềm nở.
Hồ Chủ tịch rất vui tính, vì vốn có cái tính lạc quan của
những người quyết chiến quyết thắng ngày nay và quyết
tâm xây đắp đời sống tốt đẹp cho dân tộc ngày mai. Trong
những bữa cơm, tiệc trà thân mật giữa nhân viên cao cấp
chính phủ, Hồ Chủ tịch vui thú, nói chuyện, làm thơ, khôi
hài. Một đôi khi, Người thoạt đến những buổi dạ hội tưng
bừng ở nhà Hát lớn Hà Nội, các cháu thiếu nhi quây quần lại,
nhưng một lát sau, Người nhẹ bước biến đi đâu mất. Người
thích hoa và có kể câu chuyện ở Nga cũng như ở các nước
Âu Mỹ, người ta dùng phi cơ chở các thứ hoa ở xa về để
trang điểm đời sống hang ngày cả đô thị lớn. Nhưng trong
vườn hoa Chủ tịch phủ, hoa ngày càng nhường chỗ cho
khoai, bắp. Gần Côn Minh, có núi Tây Sơn, một thắng cảnh
có tiếng; một hôm anh em muốn đi xem, Hồ Chủ tịch bảo:
“Nếu tiện lắm sẽ hay; chúng ta là người cách mạng chứ
không phải kẻ du lịch.”
Đời sống Hồ Chủ tịch là một đời sống khắc khổ, cần lao và
tranh đấu. Người lãnh tụ của một dân tộc mất nước không
thể có một đời sống khác. Phải khắc khổ, cần lao và tranh
đấu để mưu cầu hạnh phúc ngày mai. Có người e đời sống
nghiêm khắc ấy không còn chỗ cho tình cảm. Nhưng chính
Hồ Chủ tịch thường nói người cách mạng là người rất giàu
tình cảm, và vì giàu tình cảm nên làm cách mạng. Người mà
cả dân tộc tôn làm vị cha già của mình phải có lòng thương
mênh mông xúc động đến tâm can của mọi người. Trong thời
kỳ bí mật, phút mặc niệm chiến sĩ cách mạng là lúc Hồ Chủ
tịch rơi nước mắt. Tại Quốc Hội Hồ Chủ tịch vừa khóc vừa ôm
hôn anh Nguyễn Văn Tạo sau khi anh đọc một bài diễn văn
thống thiết về Nam Bộ.

Người xưa nói: Có việc phải lo, lo trước thiên hạ, có việc
đáng vui vui sau thiên hạ, Hồ Chủ tịch nói một cách giản dị
và thống thiết hơn: “Một ngày đồng bào còn chịu khổ là một
ngày tôi ăn không ngon; ngủ không yên.”
Câu nói đó đã bộc lộ tâm trạng Người, mối tình cảm ruột thịt
bao bọc trăm họ của đại gia đình Việt Nam.
Đối với người giản dị và lão thực ấy một câu nói là một việc
làm và có làm thì mới nói. Giản dị và lão thực trong sự ăn ở,
tính tình, trong lời nói, viết. Người cũng giản dị và lão thực
trong chủ trương chính trị nữa. Dân tộc Việt Nam bây giờ
muốn gì? Muốn thống nhất, độc lập, muốn no ấm, muốn biết
chữ, muốn đời sống bớt tối tăm. Cho nên Hồ Chủ tịch chủ
trương: đoàn kết kháng chiến, tăng gia sản xuất, bình dân
học vụ, đời sống mới. Dân tộc Việt Nam quyết tâm và mỗi
ngày tiến mạnh trên con đường sống còn sau lưng Hồ Chủ
tịch.
Hồ Chủ tịch thật là hiện thân của dân tộc Việt Nam và mọi
người Việt Nam đều thấy mình trong Hồ Chủ tịch.
Sức mạnh của Hồ Chủ tịch và sức mạnh của dân tộc Việt
Nam là ở chỗ đoàn kết thống nhất ấy…”

Tháng 8-1948 PHẠM VĂN ĐỒNG
(Trích bài “Hồ Chủ tịch hình ảnh dân tộc”; in trong cuốn: Hồ
Chủ tịch lãnh tụ của chúng ta, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội,
năm 1967).

Làm bất cứ việc gì để sống và để đi ​
“Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh còn là người thiếu niên 15 tuổi.
Người thiếu niên ấy đã sớm hiểu biết và rất đau xót trước
cảnh thống khổ của đồng bào. Lúc bấy giờ, Anh đã có chí
đuổi thực dân Pháp, giải phóng đồng bào. Anh đã tham gia

công tác bí mật, nhận công việc liên lạc. Anh khâm phục các
cụ Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám, Phan Chu Trinh và
Phan Bội Châu, nhưng không hoàn toàn tán thành cách làm
của một người nào. Vì:
Cụ Phan Chu Trinh chỉ yêu cầu người Pháp thực hiện cải
lương. Anh nhận điều đó là sai lầm, chẳng khác gì đến xin
giặc rủ lòng thương.
Cụ Phan Bội Châu hy vọng Nhật giúp đỡ để đuổi Pháp. Điều
đó rất nguy hiểm, chẳng khác gì “đưa hổ cửa trước, rước beo
cửa sau”.
Cụ Hoàng Hoa Thám còn thực tế hơn, vì trực tiếp đấu tranh
chống Pháp. Nhưng theo lời người ta kể thì cụ còn nặng cốt
cách phong kiến.
Anh thấy rõ và quyết định con đường nên đi. Cụ Phan Bội
Châu vào bậc chú của Anh. Cụ Phan Bội Châu muốn đưa anh
và một số thanh niên sang Nhật. Nhưng Anh không đi. Anh
muốn làm gì?
Một vị trí thức ở Sài Gòn kể lại cho tôi:
“Trong khi còn học ở trường Chasseloup-Laubat, tôi gặp một
người thanh niên ở Trung Bộ vào Sài Gòn, ở nhà một người
bạn. Vì cùng một lứa tuổi, cho nên chúng tôi lập tức trở nên
đôi bạn thân. Tôi đưa anh đến trước tiệm cà phê của Pháp
xem đèn điện, xem chiếu bóng và máy nước. Những cái đó,
trước kia anh chưa hề thấy.
Một hôm tôi mời anh ăn kem. Anh rất lạ. Lần đầu tiên anh
mới nếm mùi kem.
Sau ít hôm, anh đột nhiên hỏi tôi: “Anh Lê, anh có yêu nước
không.”
Tôi ngạc nhiên và đáp: “Tất nhiên là có chứ!”
- Anh có thể giữ bí mật không?

- Có
- Tôi muốn đi ra ngoài, xem nước Pháp và các nước khác.
Sau khi xem xét họ làm như thế nào, tôi sẽ trở về giúp đồng
bào chúng ta. Nhưng nếu đi một mình, thật ra cũng có điều
mạo hiểm, vì như khi đau ốm… Anh muốn đi với tôi không?
- Nhưng bạn ơi, chúng ta lấy đâu ra tiền mà đi?
- Đây, tiền đây.- Anh bạn của tôi vừa nói vừa giơ hai bàn
tay. – Chúng ta sẽ làm việc. Chúng ta sẽ làm bất cứ việc gì
để sống và để đi. Thế thì anh cùng đi với tôi chứ?
Bị lôi cuốn vì lòng hăng hái của anh, tôi đồng ý.
Nhưng sau khi suy nghĩ kỹ về cuộc phiêu lưu, tôi không có
đủ can đảm để giữ lời hứa.
Vài ngày sau, tôi không gặp lại anh bạn nữa. Tôi đoán là anh
ta đã đi ngoại quốc. Anh ta đi bằng cách nào? Tôi không
biết. Về sau, tôi chỉ biết người thanh niên yêu nước đầy nhiệt
huyết ấy là cụ Nguyễn Ái Quốc, là Hồ Chủ tịch của chúng ta
ngày nay.
Chính ông Mai ở Hải Phòng, nhân viên cũ trên một chiếc tàu
Pháp của hãng “Vận tải hợp nhất” đã cho chúng tôi biết
những điều mà ông Lê không rõ.
Ông Mai kể lại:
Vào khoảng giữa năm 1911 hay 1912 – Tôi không nhớ đúng
nữa – tôi làm việc ở phòng ăn của các sĩ quan trên tàu. Tàu
chúng tôi cập bến Sài Gòn để lấy hàng và đón khách.
Một buổi trưa, một người trai trẻ lên tàu. Sau một phút ngập
ngừng anh ta hỏi xin việc.
Chúng tôi trả lời là không có việc gì và có chăng nữa, chúng
tôi cũng không có quyền nhận anh ta.

Chúng tôi cười vì chàng trai có vẻ một anh học trò không
phải là người lao động như chúng tôi. Chúng tôi nói nhỏ với
nhau: “Một người như thế có thể làm công việc gì trên tàu?”
Tôi không hiểu tại sao tôi thấy thương hại anh ta và tôi nói:
“Đi theo tôi, tôi sẽ dẫn anh đến gặp chủ tàu. Có lẽ ông ta sẽ
có việc cho anh làm”.
Chủ tàu hỏi: “Anh có thể làm việc gì?”
- Tôi có thể làm bất cứ việc gì! Chàng trai trả lời.
- Được, ta sẽ lấy anh làm phụ bếp. Sáng mai anh đến đây
nhận việc.
Chàng trai ấy xưng tên là Ba. Vì tôi đã giúp anh ta việc nhỏ
ấy, cho nên anh ta rất thân với tôi, và cũng vì anh ta rất dễ
yêu nên tôi cũng rất thân với anh ấy. Việc gì tôi làm được là
tôi cố làm để giúp anh ta, vì anh ta chưa biết làm gì cả. Vả
lại, anh ấy có can đảm và nhẫn nại. Phụ bếp trên tàu, mỗi
ngày anh ta phải làm: từ bốn giờ sáng, quét dọn sạch sẽ nhà
bếp lớn trên tàu, rồi đốt lửa trong các lò. Sau đó đi khuân
than, rồi xuống hầm lấy rau, thịt, cá, nước đá v.v… Công
việc khá nặng nhọc vì dưới bếp rất nóng và trong hầm rất
rét, nhất là khi vừa phải vác một bao nặng vừa leo lên
những bậc thang trong khi tàu tròng trành.
Xong công việc ấy, phải dọn cho bọn chủ bếp Pháp ăn. Sau
đấy, nhặt rau, rửa chảo nồi và đun lò lại. Công việc kéo dài
suốt ngày.
Nhà bếp lo ăn cho 7, 8 trăm người cả nhân viên và hành
khách. Có nhiều cái chảo bằng đồng lớn và nặng quá đến nỗi
anh Ba phải kéo lê trên sàn. Và những cái nồi cao quá anh
phải leo lên ghế để chùi nồi. Luôn luôn nghe tiếng:
- Ba, đem nước đây!
- Ba, đem chảo đi!

- Ba, thêm than chỗ này, thêm than chỗ kia!
Suốt ngày, anh Ba dầm nước, hơi và mồ hôi, mình đầy bụi
than. Người ta thấy anh Ba phải dùng hết tinh thần và sức
lực để làm cho xong công việc. Và hơn nữa vì chưa quen
việc, anh phải gọt xong đống củ cải và khoai tây. Anh không
biết làm thế nào. Tôi dạy cho anh. Tôi còn nhớ một lần phải
gọt măng tây. Đây là lần đầu tiên anh Ba thấy măng tây.
Anh ta bắt đầu gọt trơ trụi, thì vừa lúc tôi đến. Tôi hối hả
quẳng xuống bể tất cả măng đã gọt và tôi bầy cho anh ta
phải làm như thế nào. Nhờ thế không xảy ra việc gì.
Mỗi ngày, 9 giờ tối, công việc mới xong. Anh Ba mệt lử.
Nhưng trong khi chúng tôi ngủ hoặc đánh bài, anh Ba đọc
hay viết đến 11 giờ hoặc nửa đêm. Về thứ bậc anh Ba là
người dưới chúng tôi, chúng tôi là những người có chức vị,
còn anh Ba thì là người phụ bếp. Nhưng vì anh Ba hiểu biết anh giúp những người bạn mù chữ của tôi viết thư về cho gia
đình họ, và anh không bao giờ nói tục - vì vậy anh Ba được
tất cả chúng tôi yêu mến.
Một lần, dọc đường, anh Ba suýt chết đuối. Bể nổi sóng. Làn
sóng to như những quả núi chồm lên đổ xuống. Hầu hết mọi
người say sóng. Như mọi ngày, anh Ba đi lên đi xuống từ
bếp xuống hầm. Không thể vác những rổ rau lên vai vì tàu
tròng trành, anh phải buộc rổ rau vào dây sắt để kéo đi,
chuyến thứ hai một ngọn sóng lớn thình lình phủ lên sàn tàu
và cuốn xuống bể mọi vật trên sàn tàu. Cả những rổ rau và
anh Ba nữa. Anh bị đẩy vào giữa cột buồm và dây xích, nhờ
vậy mà thoát chết.
Cái gì đối với anh Ba cũng mới, anh phải học tất cả. Ví dụ
mới đầu anh không ăn được bánh mì và bơ. Ăn xúp thì anh
dùng nỉa.
Vài ngày sau tàu rời bến, có hai hành khách - hai người lính
trẻ tuổi giải ngũ trở về Pháp. Tôi không hiểu tại sao hai anh
này đã trở nên bạn thân của anh Ba. Họ giúp anh nhặt rau
và buổi tối họ cho anh mượn những quyển sách nhỏ, dạy cho

anh đọc và viết. Và anh Ba lại dạy họ học quốc ngữ và thỉnh
thoảng dấm dúi cho họ một cốc cà phê. Anh nói với tôi với
một vẻ ngạc nhiên: ”Anh Mai, cũng có những người Pháp tốt,
anh ạ”.
Hồi ấy, Bùi Quang Chiêu, kỹ sư canh nông vào làng Tây, đi
tàu hạng nhất cùng với gia đình. Ông ta đưa con sang Pháp
học. Trông thấy Ba, ông ta gọi anh lại và thân mật bảo:
- “Tại sao con lại làm cái nghề khó nhọc này? Bỏ nghề này
đi. Con nên chọn một nghề khác, danh giá hơn...”. Anh Ba lễ
phép cảm ơn ông Chiêu, nhưng không nói đồng ý hay không.
Đến Mạc-xây, chúng tôi lĩnh lương; mỗi nhân viên Việt Nam
được từ 100 đến 200 quan, thêm vào đấy tiền thưởng của
hành khách. Anh Ba là phụ bếp chỉ được 10 quan.
Anh ta được ít lương, nhưng anh học được nhiều chuyện mới
lạ. Coi tôi là bạn thân thiết nhất, anh ta nói với tôi tất cả
những điều anh trông thấy và suy nghĩ.
- “Ơ! Ở Pháp cũng có người nghèo như bên ta!”
Trông thấy những gái điếm làm tiền trên tàu, Ba nói với tôi:
- Tại sao người Pháp không “khai hóa” đồng bào của họ
trước khi đi “khai hóa” chúng ta, sao thế anh Mai?
Tàu điện đối với anh Ba là một chuyện kỳ lạ. Lần đầu tiên
anh ta trông thấy những “cái nhà biết chạy” ấy. Cái gì cũng
làm anh ta chú ý, vì cái gì đối với anh ta cũng mới cả. Luôn
luôn anh ta nói:
- “Lần đầu tiên, tôi mới thấy cái này…”
Công việc trong ngày xong, tôi cho anh ta mượn bộ áo quần,
và chúng tôi đi đến tiệm cà phê ở đường Ca-nơ-bia. Không
cần phải nói, đây là lần đầu tiên anh ta vào tiệm cà phê và
cũng là lần đầu tiên người Pháp gọi anh bằng “ông”.

Sau những ngày đầu tiên ở Mạc-xây, anh Ba tóm tắt cảm
tưởng của mình bằng mấy chữ:
- Người Pháp ở Pháp tốt, lễ phép hơn người Pháp ở Đông
Dương.
Chúng tôi đi theo tàu lên Ha-vơ-rơ (Havre) để sửa chữa.
Chúng tôi được đưa sang làm việc ở một chiếc tàu khác, trở
về Đông Dương. Anh Ba không muốn trở về. Ông chủ tàu
đem anh về nhà. Từ đấy, tôi không được tin tức gì của anh
Ba nữa…
Không bao giờ tôi đoán rằng người bạn nhỏ của tôi, người
phụ bếp, anh Ba ngây thơ, siêng năng và ngoan ngoãn ấy,
lại trở thành Chủ tịch Chính phủ ta, người xây dựng nên
nước Cộng hòa chúng ta.
***
Theo địa chỉ ông Mai mách, anh Trần, người cộng tác trẻ của
tôi, đến gặp ông Dân ở Nha Trang. Đấy là những điều anh
Trần ghi chép: Ông Dân 62 tuổi, chủ một cửa hàng nhỏ sạch
sẽ và đông khách, nhà đông con. Ông ta tiếp tôi niềm nở và
kể chuyện:
“Tôi có hai con trai đi Vệ quốc quân và một con gái đi cứu
thương. Nhà tôi còn ba con nữa: 22, 20 và 18 tuổi, đều là
đoàn viên của Đoàn Thanh niên cứu quốc. Cả ba đứa đều
muốn đi Vệ quốc quân. Khi nào Tổ quốc cần đến chúng nó,
tôi sẵn sàng hiến con cho Tổ quốc. Có lẽ điều đó sẽ làm cho
mẹ cháu buồn, nhưng đàn bà thì bao giờ chẳng thế. Tôi cũng
nên nói để ông rõ là bà nhà tôi cũng là đoàn viên Phụ nữ cứu
quốc. Còn tôi, thủ quỹ của Việt Minh địa phương. Cả gia đình
tôi đều làm việc Nhà nước. Cả làng này đều thế. Ai cũng là
Việt Minh. Việt Minh, Việt Nam, Việt Nam, Việt Minh. Không
thể có Việt Nam mà không có Việt Minh”.
Ông Dân có tài nói. Ông bắt chuyện này sang chuyện khác
rất thần tình. Kéo ông về câu chuyện mà tôi đặc biệt chú ý
không phải là dễ. Nhưng sau tôi đã thành công.

- Có chứ, tôi còn nhớ anh Ba ấy. Chắc chắn tôi còn nhớ anh
ta mặc dầu cách đây đã 30 năm.
Tôi ở với ông chủ của tôi ở Xanh A-đơ-rét (Saint Adresse).
Một ngoại ô của Ha-vơ-rơ. Một hôm, ông chủ già dẫn về một
người trẻ tuổi, gầy yếu, quần áo lôi thôi nhưng có vẻ lanh
lợi. Tên anh ta là Ba. Ở nước ngoài mà gặp được một người
đồng hương, thì lập tức người ta dễ trở thành bạn thân.
Chúng tôi cũng vậy.
Chúng tôi ở một biệt thự, có vườn hoa. Ông chủ già khi rảnh
việc thì ở câu lạc bộ thành phố. Bà chủ thường đến nhà
người con gái, vợ một nhân viên của công ty. Một bà nấu
bếp, một người tốt, nếu anh ta khéo nịnh thì bà ta cho anh
ăn ngon, nhưng khi bà ta cáu thì như một mụ yêu tinh. Một
cô sen xinh xinh hay làm dáng, có một “bà mẹ hay ốm”- “bà
mẹ ốm” chính là một chàng thủy thủ. Để đi gặp tình nhân,
chị ta lừa chúng tôi luôn và nói là đi thăm mẹ ốm. Trong nhà
tất cả là 6 người.
Đồ đồng đánh bóng, đồ đạc lau xong, bàn ghế sạch bụi, thế
là ông chủ bà chủ bằng lòng và rất tốt, luôn luôn một điều
“con” hai điều “con”. Nhưng phần lớn công việc do cô sen
làm. Chị ta muốn cho chóng xong để đi gặp “bà mẹ ốm”.
Vì vậy chúng tôi có rất nhiều thì giờ rảnh. Anh Ba dùng thì
giờ, chăm bón hoa với người làm vườn hoặc giở những tờ
báo có ảnh trong tủ sách ra xem. Sau khi đến được ba ngày,
anh hỏi tôi: “Anh Dân, anh có biết viết chữ quốc ngữ không?
”. Tôi hơi thẹn nhưng trả lời thành thật : “Không, tôi không
biết”. Anh Ba liền giảng giải và khuyến khích tôi học. Tôi làm
theo lời anh. Anh Ba cũng thế. Anh học tiếng Pháp với cô
sen. Ngày nay tôi đọc được và viết được chính là nhờ anh Ba.
Để trả ơn, thỉnh thoảng tôi dẫn anh Ba đi xem chiếu bóng
hoặc xem xiếc.
Chúng tôi ở với nhau được độ một tháng. Một buổi chiều,
người chủ già đi làm về, nói với anh Ba: “Có một chuyến tàu
đi vòng quanh Châu Phi. Không có khách. Chỉ có hàng hóa.

Anh có muốn nhận làm bồi cho các sĩ quan trên tàu ấy
không? Họ không đông lắm đâu, và đều là những người tốt,
anh sẽ thấy anh không đến nỗi vất vả ở trên tàu. Đồng ý
chứ?”.
Anh Ba vui vẻ nhận lời. Sau tôi nói với anh: “Ba ơi, khí hậu ở
Châu Phi rất nóng, nóng hơn ở bên ta. Và một chiếc thuyền
chở hàng rất tròng trành, rất dễ làm cho anh say sóng. Đi
như thế anh dại dột lắm: Nhất là một thân một mình, bầu
bạn không có…” Anh Ba nói với tôi: “Anh không nên nói như
thế. Tôi là thanh niên, tôi khỏe, tôi chịu được khổ. Và tôi
muốn đi xem các nước”. Ngay hôm sau anh Ba đáp thuyền
đi, anh có viết thư cho tôi hai ba lần, kể cho tôi nghe vô số
chuyện, nói đến người da đen, người Ả Rập, nói đến xứ Tênê-ri-pho, xứ Lit-bon, đến những con vẹt… Anh cũng cho biết
là người nấu bếp trên tàu cũng là một đồng hương tên là
Bốn…”
Không để cho ông Dân nói hết câu, tôi hỏi: “Ông có biết ông
Bốn ấy không?”.
- Có, tôi biết. Tôi biết chắc chắn anh ta là một người ngớ
ngẩn, có khi như là một người điên. Về già, anh ta trở nên
khôn ngoan hơn. Anh ta làm việc như một con bò. Anh ta
lĩnh được rất nhiều tiền. Nhưng mỗi lần tàu cập bến, anh ta
tiêu sài trong hai ba ngày thì hết sạch số tiền kiếm được
trong hai ba tháng. Chẳng bài bạc gì. Anh ta chỉ thích đi theo
gái. Anh ta xấu như con quỷ. Nhưng anh ta bắt nhân tình với
một cô gái nhẩy… và khi nào hết xu, chị chàng đuổi anh ra
cửa.
- Bây giờ anh ấy ở đâu?
- Ông đến Quỳnh Lâm và hỏi Bốn sẹo thì ở đấy ai cũng biết.
Bây giờ anh ta đã khôn ngoan hơn và được mọi người mến.
Để kết luận cuộc phỏng vấn của tôi, tôi hỏi ông Dân:
- Ông có biết anh Ba hiện nay thế nào không?

- Không, tôi rất tiếc là không biết.
- Ông có muốn tôi nói cho ông biết không?
- Còn gì bằng nữa!
- Ông quay lại xem, anh Ba ấy đây kìa. Tôi vừa nói vừa chỉ
chân dung Hồ Chủ tịch treo trên bàn thờ giữa những bình
hoa bình hương, đèn nến. Ông Dân quay đầu, mở to đôi
mắt, há miệng gãi tai. Và ông bật lên như một cái lò xo và
kêu:
“Hồ Chủ tịch! Hồ Chủ tịch của chúng ta! A di đà phật! Nhưng
làm sao anh biết? Anh nói thật đấy chứ? Ờ, ờ, lạ quá nhỉ. Hồ
Chủ tịch là anh Ba ấy ngày xưa. Hay quá nhỉ! Tôi sẽ kể điều
đó cho bà nhà tôi nghe, cho các cháu nghe. Chúng nó sẽ
mừng biết mấy! Cha của chúng nó biết cụ Hồ ngày xưa…”.
Tôi lại tìm đến ông Bốn. Tính tình ông Bốn hoàn toàn khác
với ông Dân, và cũng không giống như anh Bốn trai trẻ mà
ông Dân đã nói. Đấy là một ông già hơn 60 tuổi, hiền lành.
Với một giọng nhè nhẹ, ông kể lại đời mình cho tôi nghe và
những mối quan hệ giữa ông với anh Ba hồi ấy. Ông nói:
“Lúc còn trẻ tôi đi vòng quanh thế giới làm nghề nấu bếp
trên tàu. Tôi kiếm được rất nhiều tiền. Nhưng tôi không gửi
một xu nhỏ về gia đình. Tôi chạy theo một cô gái nhảy, có
bao nhiêu nướng hết.
Tôi đi nhiều, nhưng tôi không thấy gì, không đọc gì. Tôi hoàn
toàn dốt đặc, không biết đọc chẳng biết viết. Một lần đi trên
một chiếc tàu nhỏ chở hàng, tôi có người bạn là một đồng
hương trẻ tuổi, tên là Ba. Sau những giờ làm việc anh Ba
viết và đọc sách. Chính anh đã khuyên tôi học chữ quốc ngữ.
Anh Ba có một lối thuyết phục người rất giỏi. Nhờ những lời
khuyên bảo và sự giúp đỡ của anh Ba, tôi trở nên một người
khá.
Chiếc tàu nhỏ rời Ha-vơ-rơ. Đỗ lại ở Tây Ban Nha, Bồ Đào
Nha, An Giê Ri, Tuy Ni Di và những cửa bể Đông châu Phi

cho đến Công Gô. Đến đâu anh Ba cũng để ý xem xét. Mỗi
lần tàu cập bến, thế nào anh Ba cũng kiếm cách đi thăm
thành phố. Khi trở về, anh có những ảnh và những hộp diêm
đầy túi. Anh Ba thích thu thập những thứ ấy.
Đến Da-ca, bể nổi sóng rất dữ. Tàu không thể vào bờ. Cũng
không thể thả ca-nô xuống vì sóng rất to. Để liên lạc với tàu,
bọn Pháp trên bờ bắt những người da đen phải bơi ra chiếc
tàu. Một, hai, ba, bốn người da đen nhảy xuống nước. Người
này đến người kia, họ bị sóng bể cuốn đi.
Cảnh tượng ấy, mọi người coi là thường. Nhưng điều đó làm
cho anh Ba hết sức cảm động, anh khóc. Ngạc nhiên tôi hỏi
tại sao? Anh Ba buồn rầu trả lời tôi:
“Những người Pháp ở Pháp phần nhiều là người tốt. Song
những người Pháp thực dân rất hung ác, vô nhân đạo. Ở đâu
chúng nó cũng thế. Ở ta, tôi cũng thấy chuyện như thế xảy
ra ở Phan Rang. Bọn Pháp cười sặc sụa trong khi đồng bào ta
chết đuối vì chúng nó. Đối với bọn thực dân tính mạng của
người thuộc địa, da vàng hay da đen cũng không đáng một
xu”.
Chiếc tàu của chúng tôi chở rượu ngon của Boóc-đô và An
Giê Ri cho những thuộc địa khác. Tất cả mọi người trên tàu
dùng rượu đó. Vì rượu rất nhiều. Tôi đã trông thấy nhiều
thủy thủ say rượu suốt chuyến tàu. Chỉ cần dùi một lỗ nhỏ
vào thùng rượu, ấn một ống cao su nhỏ vào đấy, hút thật
mạnh và để đầu ống kia vào một cái chai. Và như thế tha hồ
mà uống. Nhưng anh Ba không bao giờ uống rượu và khuyên
tôi không nên làm như thế.
Anh Ba rất tốt với mọi người và không bao giờ cãi cọ với ai.
Nhưng anh Ba hơi khác thường. Mỗi ngày, anh dậy thật sớm
để xem mặt trời mọc. Và trong những đêm trăng, anh hầu
như không ngủ, anh đi đi, lại lại trên tàu, ngắm trời ngắm
bể. Chúng tôi đậu lại ở Tê-nê-ríp-pho vào lúc hoàng hôn. Bể
lặng sóng, hòn đảo giống như một cái chụp đèn khổng lồ để
trên mặt bể, phía trên lóng lánh, phía dưới xanh xanh. Chỉ

có thế thôi. Mà anh Ba ngây người. Anh nhắc đi nhắc lại:
“Bốn, anh nhìn kìa! Đẹp quá! Hùng vĩ quá!”
Đến lúc trở về Ha-vơ-rơ. Nhớ lời khuyên của anh Ba, tôi
không đến thăm cô gái nhảy nữa. Tôi còn đi một vài chuyến
dành được ít tiền thì tôi trở về nước, mở một cửa hàng nhỏ,
và lấy vợ. Nghĩ đến tình bạn giữa chúng tôi, tôi đã đặt tên
cho đứa con đầu lòng của tôi là Ba, điều đó làm cho những
người chung quanh lấy làm lạ. Việc đó đã cách đây 30 năm.
Ngày giờ đi chóng quá”.
Ông Bốn ngừng lại. Tôi hỏi tiếp:
- Thế còn ông bạn Ba của ông, sau đấy đi đâu?
- Ba cũng rời chiếc tàu, nói là đi Anh.
- Tại sao đi Anh.
- Ba nói để học tiếng Anh.
- Thế ông có được tin tức của anh Ba không?
- Có, hai ba lần gì đấy, anh Ba đã kể cho tôi nghe đã gặp ở
Luân Đôn một người đồng hương tên là Nam.
- Ông có biết ông Nam không?
- Có, hầu hết ch...